Η ψευδαίσθηση της κεντρικά σχεδιασμένης προόδου
Η πρόσφατη υπογραφή της σύμβασης από τον Αναπληρωτή Υπουργό Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Νίκο Παπαθανάση, για το έργο των «Έξυπνων Πόλεων» χαμηλής ρύπανσης, φέρνει στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ερώτημα: μπορούν οι κρατικές επενδύσεις να υποκαταστήσουν την οργανική ανάπτυξη που προκύπτει από τις ανάγκες των πολιτών και των επιχειρήσεων; Το έργο, το οποίο εντάσσεται στο πρόγραμμα Interreg Ελλάδα-Αλβανία 2021-2027, υπόσχεται τεχνολογική αναβάθμιση και περιβαλλοντική προστασία, ωστόσο η οικονομική λογική επιβάλλει μια βαθύτερη ανάλυση των μηχανισμών χρηματοδότησης και των μακροπρόθεσμων συνεπειών τους.
Κάθε φορά που ένα κεντρικό όργανο αποφασίζει να κατευθύνει κεφάλαια προς συγκεκριμένους τομείς, όπως η «έξυπνη» αστική διαχείριση, αναπόφευκτα παρακάμπτει το μηχανισμό των τιμών. Οι τιμές στην ελεύθερη αγορά δεν είναι απλοί αριθμοί, αλλά σήματα που υποδεικνύουν τη σπανιότητα των πόρων και τις πραγματικές προτιμήσεις των καταναλωτών. Όταν οι πόροι κατανέμονται μέσω διοικητικών αποφάσεων και διακρατικών συμφωνιών, η σύνδεση μεταξύ κόστους και οφέλους διαρρηγνύεται, καθιστώντας αδύνατο τον υπολογισμό της πραγματικής οικονομικής αποτελεσματικότητας του εγχειρήματος.
Το πρόβλημα της κατανομής των πόρων μέσω επιδοτήσεων
Το πρόγραμμα Interreg βασίζεται στη λογική της αναδιανομής κεφαλαίων. Τα χρήματα που επενδύονται στις «Έξυπνες Πόλεις» δεν προκύπτουν από κέρδη που επανεπενδύονται λόγω επιτυχημένης εξυπηρέτησης των καταναλωτών, αλλά από τη φορολογία ή τη δημιουργία χρέους. Αυτή η διαδικασία αφαιρεί ζωτικό κεφάλαιο από τον ιδιωτικό τομέα, όπου οι επενδυτές ρισκάρουν τη δική τους περιουσία με γνώμονα την αποδοτικότητα. Αντίθετα, στις κρατικές επενδύσεις, το ρίσκο μετακυλίεται στο σύνολο των φορολογουμένων, ενώ οι αποφάσεις λαμβάνονται από τεχνοκράτες που δεν υφίστανται τις συνέπειες μιας ενδεχόμενης αποτυχίας.
Επιπλέον, η εστίαση στη «χαμηλή ρύπανση» μέσω κρατικών συμβάσεων συχνά αγνοεί το γεγονός ότι η πραγματική οικολογική βελτίωση προέρχεται από την τεχνολογική καινοτομία που γεννά ο ανταγωνισμός. Όταν το κράτος «φωτογραφίζει» συγκεκριμένες λύσεις ή τεχνολογίες μέσω προγραμμάτων, περιορίζει το κίνητρο για δημιουργική καταστροφή – τη διαδικασία δηλαδή όπου νέες, καλύτερες ιδέες εκτοπίζουν τις παλιές. Οι πόλεις γίνονται «έξυπνες» όχι επειδή επιβλήθηκε ένας κεντρικός ψηφιακός σχεδιασμός, αλλά επειδή τα άτομα που δρουν μέσα σε αυτές βρίσκουν τρόπους να μειώσουν το κόστος και να αυξήσουν την ποιότητα ζωής τους.
Η διασυνοριακή συνεργασία και η γραφειοκρατική επέκταση
Η σύμβαση στο πλαίσιο του Interreg Ελλάδα-Αλβανία αναδεικνύει επίσης την τάση για επέκταση των γραφειοκρατικών δομών πέρα από τα εθνικά σύνορα. Παρόλο που η συνεργασία μεταξύ γειτονικών λαών είναι επιθυμητή, όταν αυτή παίρνει τη μορφή κοινών κρατικών έργων, τείνει να δημιουργεί εξαρτήσεις από επιδοτήσεις παρά να ενθαρρύνει το ελεύθερο εμπόριο. Η αυθεντική συνεργασία προκύπτει από την κατάργηση των εμποδίων στην κίνηση κεφαλαίων και εργασίας, και όχι από τη δημιουργία κοινών ταμείων που διαχειρίζονται κρατικοί αξιωματούχοι.
Το ερώτημα που παραμένει αναπάντητο είναι τι θα συμβεί όταν οι επιδοτήσεις σταματήσουν. Πολλά έργα που βασίζονται σε κρατικές επενδύσεις καταλήγουν να είναι μη βιώσιμα, καθώς δεν διαθέτουν το μηχανισμό αυτοχρηματοδότησης που παρέχει η ελεύθερη αγορά. Η συντήρηση των «έξυπνων» συστημάτων απαιτεί διαρκείς πόρους, οι οποίοι, αν δεν προέρχονται από την προστιθέμενη αξία που προσφέρει το έργο στους πολίτες, θα αποτελέσουν ένα μόνιμο βάρος για τους μελλοντικούς προϋπολογισμούς.
Προς μια αυθεντική αστική αναβάθμιση
Η πραγματική πρόοδος προς πόλεις πιο φιλικές στο περιβάλλον και τεχνολογικά προηγμένες απαιτεί τον σεβασμό στην ατομική ιδιοκτησία και την ενθάρρυνση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Η ρύπανση, για παράδειγμα, μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικότερα μέσω της αυστηρής εφαρμογής των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, όπου ο ρυπαίνων ευθύνεται άμεσα για τη ζημία που προκαλεί σε άλλους. Αντίστοιχα, η «εξυπνάδα» μιας πόλης πρέπει να μετριέται από την ελευθερία των κατοίκων της να πειραματίζονται και να υιοθετούν λύσεις που ταιριάζουν στις δικές τους μοναδικές συνθήκες.
Συμπερασματικά, ενώ η υπογραφή της σύμβασης από τον Νίκο Παπαθανάση παρουσιάζεται ως ένα θετικό βήμα εκσυγχρονισμού, οφείλουμε να είμαστε επιφυλακτικοί. Η ιστορία έχει δείξει ότι ο κεντρικός σχεδιασμός, ακόμα και με τις καλύτερες προθέσεις, συχνά οδηγεί σε σπατάλη πόρων και στρέβλωση των κινήτρων. Η αληθινή ευημερία δεν έρχεται μέσα από προκαθορισμένα προγράμματα, αλλά μέσα από ένα περιβάλλον όπου η ελευθερία και η οικονομική ευθύνη επιτρέπουν στην καινοτομία να ανθίσει προς όφελος όλων.
